برسی مهمترین دستورات لینوکس - از مبتدی تا حرفه‌ای

لینوکس 🐧 قدرتمندترین و از محبوب‌ترین سیستم‌عامل‌های جهان است که در سرورها، کامپیوترهای شخصی، دستگاه‌های موبایل و … استفاده می‌شود. یکی از ویژگی‌های بارز لینوکس، دسترسی مستقیم رابط خط فرمان یا Terminal به هسته سیستم عامل است که به کاربران امکان می‌دهد کنترل کامل بر سیستم از طریق ترمینال داشته باشند. در این بلاگ پست، با مهم‌ترین دستورات لینوکس آشنا خواهیم شد .

یادگیری دستورات لینوکس نه تنها مهارتی ضروری برای مدیران سیستم و توسعه‌دهندگان است، بلکه درک عمیقی از نحوه عملکرد سیستم‌عامل به شما می‌دهد. برخلاف رابط گرافیکی، خط فرمان امکان اتوماسیون وظایف، مدیریت از راه دور و دسترسی به قابلیت‌های پیشرفته را فراهم می‌کند که در محیط گرافیکی بسیار دشوار است.

برای شروع آماده اید؟

۱. ورود با دسترسی Sudo (یا super user do )

حساب کاربری root در لینوکس بالاترین سطح دسترسی را دارد و می‌تواند هر تغییری در سیستم ایجاد کند. برای فعالیت‌های مدیریتی و پیکربندی سیستم، اغلب نیاز به دسترسی root دارید. در این بخش نحوه ورود به حساب root و تعیین رمز عبور برای آن را یاد می‌گیرید.

تعیین رمز برای حساب Root

برای تعیین یا تغییر رمز عبور حساب root، ابتدا باید با دستور sudo وارد محیط root شوید و سپس دستور passwd را اجرا کنید. این کار معمولاً اولین قدم پس از نصب لینوکس است، زیرا به صورت پیش‌فرض حساب root رمز عبور ندارد.

sudo -i passwd

پس از اجرای این دستور، سیستم از شما می‌خواهد رمز عبور جدید را دو بار وارد کنید. توجه داشته باشید که هنگام تایپ رمز عبور، هیچ کاراکتری روی صفحه نمایش داده نمی‌شود که این یک ویژگی امنیتی است.

ورود به محیط Sudo (یا super user do )

برای ورود به محیط Sudo و دسترسی به تمام امکانات مدیریتی، از دستور زیر استفاده کنید. این دستور به شما این امکان را میدهد که بدون تایپ sudo ( که همه ی محدودیت های امنیتی را کنار میزند ) اقدام به اجرای دستورات مدیریتی حساس نمایید.

sudo -i

پس از وارد کردن این دستور و تایپ رمز عبور کاربر فعلی، خط فرمان به # تغییر می‌کند که نشان‌دهنده دسترسی root است. در این حالت باید بسیار مراقب باشید، زیرا هر دستور اشتباه می‌تواند منجر به از بین رفتن داده‌ها یا خرابی سیستم شود. تنها دستورات حساس برای اجرا نیاز به نوشتن sudo در ابتدا آن دستور یا رفتن به محیط sudo با زدن دستور بالا را دارند.

۲. دستور clear - پاک کردن صفحه ترمینال

دستور clear یکی از ساده‌ترین و در عین حال پرکاربردترین دستورات لینوکس است. پس از کار طولانی با ترمینال، صفحه پر از خروجی‌های مختلف می‌شود که می‌تواند باعث سردرگمی شود. این دستور صفحه ترمینال را پاک کرده و یک محیط تمیز برای کار فراهم می‌کند.

clear

💡 نکته کاربردی: می‌توانید از کلید میانبر Ctrl+L نیز برای پاک کردن صفحه استفاده کنید که سریع‌تر از تایپ دستور clear است. این کلید میانبر در اکثر ترمینال‌ها کار می‌کند و بدون نیاز به تایپ هیچ دستوری، صفحه را پاک می‌کند.

۳. دستور pwd - نمایش مسیر فعلی

دستور pwd مخفف Print Working Directory است و مسیر کامل دایرکتوری فعلی که در آن قرار دارید را نمایش می‌دهد. این دستور به ویژه زمانی مفید است که در دایرکتوری‌های تو در تو حرکت می‌کنید و می‌خواهید بدانید دقیقاً کجا هستید.

pwd

خروجی این دستور یک مسیر مطلق است که از ریشه سیستم فایل (/) شروع می‌شود. برای مثال، اگر در دایرکتوری خانگی کاربر باشید، خروجی چیزی شبیه به /home/username خواهد بود. مسیرهای مطلق هم از ریشه شروع می‌شوند و مسیر کاملی برای رسیدن به موقعیت فعلی ارائه می‌دهند.

۴. دستور cd - تغییر دایرکتوری

دستور cd مخفف Change Directory است و اصلی‌ترین ابزار برای پیمایش در سیستم فایل لینوکس محسوب می‌شود. با استفاده از این دستور می‌توانید بین دایرکتوری‌های مختلف حرکت کنید و به محل مورد نظر خود دسترسی پیدا کنید.

رفتن به دایرکتوری مشخص

برای رفتن به یک دایرکتوری خاص، کافی است مسیر آن را بعد از دستور cd وارد کنید. مسیر می‌تواند مطلق (از ریشه شروع شود) یا نسبی (از دایرکتوری فعلی شروع شود) باشد.

cd Your_New_Directory_Path

در این دستور، Your_New_Directory_Path می‌تواند مسیر نسبی یا مطلق باشد. مسیرهای مطلق با / شروع می‌شوند.

رفتن به دایرکتوری ریشه (Root)

برای رفتن به دایرکتوری ریشه سیستم که بالاترین سطح سلسله‌مراتب فایل‌هاست، از دستور زیر استفاده کنید:

cd /

رفتن به دایرکتوری خانه (Home)

برای بازگشت سریع به دایرکتوری خانگی خود، می‌توانید از یکی از دو دستور زیر استفاده کنید. کاراکتر ~ در لینوکس نشان‌دهنده مسیر خانه کاربر فعلی است.

cd ~
cd

رفتن به دایرکتوری والد

برای رفتن به دایرکتوری والد (یک سطح بالاتر)، از دو نقطه استفاده کنید:

cd ..

رفتن به دایرکتوری قبلی

برای بازگشت به آخرین دایرکتوری که در آن بوده‌اید، از کاراکتر خط تیره استفاده کنید:

cd -

استفاده از این دستور باعث می‌شود مسیر قبلی شما ذخیره شود و بتوانید به سرعت بین دو دایرکتوری جابجا شوید. همچنین مسیر دایرکتوری قبلی نمایش داده می‌شود.

۵. دستور ls - نمایش محتویات دایرکتوری

دستور ls یکی از پرکاربردترین دستورات لینوکس است که محتویات یک دایرکتوری را فهرست می‌کند. این دستور اطلاعات فایل‌ها و زیردایرکتوری‌ها را نمایش می‌دهد و با گزینه‌های مختلف، خروجی‌های متنوعی ارائه می‌دهد.

نمایش محتویات دایرکتوری

برای دیدن محتویات دایرکتوری فعلی یا یک دایرکتوری خاص:

ls                  # نمایش محتویات دایرکتوری فعلی
ls path             # نمایش محتویات مسیر مشخص شده

نمایش محتویات دایرکتوری والد

ls ..

نمایش زیردایرکتوری‌ها به صورت بازگشتی

ls *

نمایش جزئیات کامل

برای نمایش جزئیات کامل فایل‌ها شامل مجوزها، مالک، گروه، اندازه و تاریخ اصلاح:

ls -l

خروجی این دستور شامل اطلاعاتی است که هر ستون آن معنای خاصی دارد:

۶. دستور mkdir - ساخت دایرکتوری جدید

دستور mkdir مخفف Make Directory است و برای ایجاد دایرکتوری جدید استفاده می‌شود. این دستور امکانات متنوعی برای ساخت دایرکتوری‌های ساده، چندگانه و تو در تو ارائه می‌دهد.

ساخت دایرکتوری ساده

mkdir newDirectoryName                      # ساخت در مسیر فعلی
mkdir PATH/newDirectoryName                 # ساخت در مسیر مشخص

ساخت چند دایرکتوری همزمان

برای ایجاد چند دایرکتوری به صورت همزمان، از آکولاد استفاده کنید. توجه: بین نام دایرکتوری‌ها و کاما نباید فاصله باشد.

mkdir {dir1,dir2,dir3}

اعطای مجوز هنگام ساخت

mkdir -m a=rwx directory_name

در این مثال، a=rwx به معنای اعطای مجوز خواندن، نوشتن و اجرا به همه کاربران است.

ساخت دایرکتوری‌های تو در تو

mkdir -p directory1/directory2

این دستور اگر directory1 وجود نداشته باشد، ابتدا آن را ایجاد کرده و سپس directory2 را داخل آن می‌سازد.

۷. دستور rmdir - حذف دایرکتوری

دستور rmdir مخفف Remove Directory است و برای حذف دایرکتوری‌ها استفاده می‌شود. این دستور به صورت پیش‌فرض فقط دایرکتوری‌های خالی را حذف می‌کند.

حذف دایرکتوری خالی

rmdir directory_name

حذف دایرکتوری‌های تو در تو

rmdir -p directory_name

نادیده گرفتن خطا در صورت خالی نبودن

rmdir --ignore-fail-on-non-empty

⚠️ نکته مهم: این دستور همچنان دایرکتوری غیرخالی را حذف نمی‌کند، فقط خطا را نمایش نمی‌دهد. برای حذف دایرکتوری غیرخالی باید از rm -r استفاده کنید که باید با احتیاط به کار رود.

۸. دستور man - راهنمای دستورات

دستور man مخفف Manual است و به شما امکان دسترسی به مستندات کامل هر دستور لینوکس را می‌دهد. این یکی از مهم‌ترین ابزارها برای یادگیری و مرور دستورات است.

man Command_Name

برای مثال، man ls راهنمای کامل دستور ls را نمایش می‌دهد.

کلیدهای میانبر در محیط man

بخش‌های راهنمای man

• NAME: نام و توضیح کوتاه
• SYNOPSIS: نحوه استفاده
• DESCRIPTION: توضیحات کامل
• OPTIONS: گزینه‌های موجود
• EXAMPLES: مثال‌ها
• SEE ALSO: دستورات مرتبط

۹. دستور cp - کپی فایل

دستور cp مخفف Copy است و برای کپی کردن فایل‌ها و دایرکتوری‌ها استفاده می‌شود.

کپی محتوا در فایل جدید

cp Source_File Destination_File

کپی فایل در همان مسیر

cp Original_File Copy_File

کپی فایل به دایرکتوری دیگر

cp Source_File Destination_Directory

گزینه‌های کاربردی

۱۰. دستور grep - جستجو در فایل

دستور grep یکی از قدرتمندترین ابزارهای جستجو در لینوکس است. این دستور به شما امکان می‌دهد یک الگوی متنی را در یک یا چند فایل جستجو کنید.

grep [عبارت مورد نظر] [آدرس و فایل]

مثال کاربردی

grep error /var/log/syslog

این دستور تمام خطوط حاوی کلمه error در فایل لاگ سیستم را نمایش می‌دهد.

گزینه‌های پرکاربرد

۱۱. دستور cat - نمایش و ادغام فایل

دستور cat یکی از چندکاره‌ترین دستورات لینوکس است که برای نمایش محتوای فایل، ایجاد فایل جدید، کپی محتوا و ادغام چند فایل استفاده می‌شود.

نمایش محتوای فایل

cat file_name                    # نمایش در همان مسیر
cat PATH/file_name               # نمایش فایل در مسیر مشخص

نمایش محتوای چند فایل

cat file1 file2 file3

ایجاد فایل جدید

cat > File_Name

پس از تایپ دستور، متن خود را وارد کرده و با Ctrl+D خروج شوید.

کپی محتوا به فایل دیگر

cat [original_file] > [destination_file]

اضافه کردن به انتهای فایل

cat file1 >> file2

ادغام چند فایل

cat file1 file2 file3 > merged_file

۱۲. دستور chmod - تغییر مجوزها

دستور chmod مخفف Change Mode است و برای تغییر مجوزهای دسترسی به فایل‌ها و دایرکتوری‌ها استفاده می‌شود.

در لینوکس، هر فایل سه سطح دسترسی دارد:

• Owner (u): مالک فایل
• Group (g): گروه مالک
• Others (o): سایر کاربران

هر سطح می‌تواند مجوزهای زیر را داشته باشد:

• r (read): خواندن
• w (write): نوشتن
• x (execute): اجرا

مجوزها به صورت نمادی

chmod u=rwx,g=rw,o=r File_Name

مجوزها به صورت عددی

chmod 755 File_Name

جدول مجوزهای عددی و نمادی

💡 نکته: در مثال chmod 755، عدد 7 برای مالک (4+2+1 = خواندن + نوشتن + اجرا)، عدد 5 برای گروه (4+1 = خواندن + اجرا) و عدد 5 برای دیگران (4+1 = خواندن + اجرا) اعمال می‌شود.

سخن آخر

در این مقاله با مهم‌ترین دستورات لینوکس آشنا شدید که پایه و اساس کار با خط فرمان این سیستم‌عامل قدرتمند را تشکیل می‌دهند. این دستورات روزانه توسط میلیون‌ها کاربر، مدیر سیستم و توسعه‌دهنده در سراسر جهان استفاده می‌شوند و تسلط بر آن‌ها اولین قدم برای تبدیل شدن به یک کاربر حرفه‌ای لینوکس است.

پیشنهاد می‌کنیم این دستورات را به صورت عملی تمرین کنید و از دستور man برای یادگیری گزینه‌های بیشتر هر دستور استفاده نمایید. لینوکس سیستمی است که هرچه بیشتر با آن کار کنید، قابلیت‌های جدیدتری کشف خواهید کرد.

🚀 موفق باشید در مسیر یادگیری لینوکس!